عکاسی در دوران قاجار

[mina]

پيدايش عكاسي و روش هاي گوناگون عكاسي در ايران با اختلاف حدود سه سال از آغاز آن در جهان روي داد و اولين عكسها به روش داگرئوتيپ در اواسط دوره محمد شاه قاجار و حدود سال 1260 هجري قمري در كاخ سلطنتي تهران و از درباريان تهيه شد .


ناصرالدين ميرزا وليعهد سيزده ساله محمد شاه قاجار در شمار اولين افراد از خانواده سلطنتي بود كه تصوير او بر صفحه داگرئوتيپ ثبت شده است . اين موضوع بعدها نيز دنبال شد و شيفتگي بيش از حد ناصرالدين شاه را به دنبال داشت . از ديگر انگيزه هاي او براي پرداختن به عكاسي ، ديدن آثار كساني بود كه در سالهاي آغاز سلطنت وي در هيئت هاي سياسي و نظامي و يا افرادي كه توسط دولت ايران به استخدام درآمده بودند ، به عكاسي مي پرداختند كه از آن جمله مي توان به لوئيجي پشه ، فوكتي و لوئيجي مونتابونه اشاره نمود .


با ورود كارلهيان عكاس فرانسوي به ايران در سال 1275 هجري قمري ، آرزوي ديرينه شاه براي عكاسي جامه عمل مي پوشد و شاه يكي از ساختمان هاي كاخ سلطنتي را به عكاسخانه اختصاص مي دهد و اينگونه بناي « عكاسخانه مباركه همايوني » گذاشته مي شود كه در مجموعه آلبومهاي كاخ گلستان فراوان آمده است . به گمان نزديك به يقين ناصرالدين شاه عكاسي را بدون واسطه يا با واسطه ، نزد كارلهيان فرانسوي آموخته است ولي به دليل احترام فوق العاده اي كه ايرانيان و بخصوص افراد نزديك به شاه ، در مورد « كمال ذاتي شاه » براي وي قائل بوده اند ، حرفي به ميان نيامده است و بخش زيادي از عكسهاي او را تك چهره ها و يا عكسهاي جمعي تشكيل مي دهد كه وي در سالهاي طولاني كه به كار عكاسي مبادرت مي كرده ، از خود و زنان حرمسرا در حالتهاي گوناگون و گاه بسيار خصوصي تهيه كرده است . از جمله عكسها و نوشته هايي كه مربوط به پرتره هاي ( عكسي شخص از چهره خود تهيه كرده باشد ) وي مي شود مي توان به عكس مقابل از آلبوم 133 كه شاه سيم دكلانشور دوربين را در دست گرفته و در زيرش چنين نوشته :


« اين عكس خودم را خودم در اندرون انداختم 1282 هـ . ق » اشاره كرد



از دلمشغولي هاي ناصرالدين شاه در عكاسي ، نوشتن شرح و زير نويس براي عكس هايي بود كه توسط خود وي گرفته شده و يا در سالهاي بعد ، توسط عكاسان دربار به وي تقديم مي شده ، بوده است . اين نوشته ها ، موضوع هايي از جمله تاريخ عكسبرداي ، نام اشخاص و شرح موضوع عكسها را شامل مي شود .



گاه نيز شاه ، شوخي هاي كلامي با صاحبان عكس ها كرده و جمله اي طعن آميز بر عكس نوشته است . نمونه هايي از اين نوشته ها كه اشاره هاي جالب توجهي نيز در مورد عكاسي توسط وي دارند از اين قرارند :


آلبوم 289 : عكسهايي از زنان حرمسرا :




« اين اشكال را در سال 94 در اوائل رمضان كه روزه بودم انداخته شد . طهران »


« اين عكس آخر اين صفحه را بعد از مراجعت از سفر فرنكستان ثاني كه اسباب دوربين عكس تازه در پاريس خريده بودم ، براي امتحان ، عشر آخر رمضان المبارك 95 بارس ئيل در نياوران ، حالت مقابله قرآن را در چادر شيرازي كوچكه انداخته شده . از اين به بعد هم تا تاريخ رمضان اين سنه ، در همين رمضان انداخته شده است »


از ديگر اشاره هاي جالب توجه وي در اين نوشته ها شرحي است بر يك عكسي كه دوران اشتغال به عكاسي و سالهاي كناره گيري وي از اين فن ، به روشني نوشته شده :


« مدت هفت سال مي شود كه عكس اندازي را موقوف كرده بوديم تا اينكه در سنه 1302 تخاقوي ايل ، عكس انداختن را در شهرستانك في شهر ذي القده شروع كرده ، اين عكس ها انداختيم كه انشاءالله تعالي بعد از اين بيندازيم . اين عكس ها را در عمارت شهرستانك انداختم » .


از كارهاي جالبي كه در زمان ناصرالدين شاه در رابطه با عكاسي انجام شده است گزارشهاي تصويري از زندانيان و محبوسين و محكومين جزايي و سياسي در دوره ناصري بوده است عكس چهره غمزده ميرزا رضاي كرماني در حالتي رقت آور براي همه اشناست از اين نمونه عكسهاست . اين نوع عكسها كاركردي همچون پرونده سازي از سوابق قضايي و يا سياسي افراد و يا براي عبرت آموزي ديگران داشته است . شاه نيز اغلب يادداشتهايي همراه با تحقير و توهين بر عكسهاي مخالفين در بند خود نوشته است كه تعدادي بر اين قرارند :




2 قطعه عكس از شخصي كه با غل و زنجير مي برند بسته شده با اين عنوان :


« شخص بابي است ، به جهت مجازات مي برند » .


عكسي از پنج نفر زنداني و محافظين آنها به اين شرح :

« سيدي كه باعث فتنه كلاردشت شده بود »


عكسي از شخصي به نام جعفر ابول كه زير آن به خط شاه نوشته شده :


« جعفر ابول قاتل چاپار كرمان است كه به سياست رسيد اين شخص اردستاني است و چاپار را در راه آنطرف اردستان كشته بود » .


عكسي از مردي با غل و زنجير بر گردن ، با اين نوشته :


« اسفنديار نام ، از بچه هاي سنگلاخ است ، به واسطه شرارت و هرزگي كه كرده بود گوشش بريده و تنبيه شد » .


و عكس ديگري كه از ميرزا عبدالكريم قائني برداشته شده و شاه چنين نوشته :


« رمضان 1308 ... ميرزا عبدالكريم قائني اين شخص خيلي پدر سوخته خري است » .


اين گونه عكس ها نمونه اي از كاربردهاي عكاسي در دوران ناصرالدين شاه آغاز و تا سالهاي بعد نيز به شكلهاي گوناگون ادامه يافته است .