معرفی بناهای پاسارگاد

[mina]

پاسارگاد



پاسارگاد پایتخت فرمان روایی کوروش بود. در این که این شهر چه زمانی ساخته شده است دیدگاه های گوناگونی ارائه شده اما گمان می رود پیش از کوروش نیز جایگاه اصلی پادشاهان انشان بوده باشد. در روزگار کوروش این شهر بزرگ تر شده و بنا های تازه ای در آن ساخته شد که شایسته ی پادشاهی کوروش بزرگ باشد که پس از شکست امپراتور ماد تبدیل به یک قدرت جهانی شده بود. البته برخی بر آنند که پاسارگاد پس از پیروزی کوروش بر ارشته ویگه و به یادگار آن پیروزی ساخته شده است. زیرا جنگ نهایی میان آنان در نزدیکی این شهر روی داده است.

حال به بررسی خلاصه ای از آثار موجود در پاسارگاد می پردازیم.



آرامگاه کوروش :



.

آرامگاه کوروش در بخش جنوبی محوطه ی پاسارگاد قرار دارد. بنا به گفته ی تاریخ نگاران یونانی بخش بزرگی از محوطه ی پاسارگاد باغ و بوستان بوده و آرامگاه نیز در میان بوستانی خرم قرار داشته است.




بنای قبر از سنگ های آهکی با رنگ سفید متمایل به زرد ساخته شده است. قاعده ی آن مستطیلی به درازای 13.35 و پهنای 12.30 متر است. بلندی کل آن نیز نزدیک به 11 متر است. طرح کلی بنا 6 پله ای است که اتاقی با سقف شیروانی شکل بر روی آن قرار دارد. این اتاق تنها با یک در کوتاه به محوطه ی بیرونی راه دارد. در بخش مثلثی شکل بالای اتاق نقش یک گل 12 پر دیده می شود که دور آن را یک گل 24 پر با گل برگ های منحنی شکل در بر گرفته و دور آن را نیز یک گل 24 پر دیگر ( با گل برگ های تیز ) احاطه کرده است. برخی آن را نماد خورشید می دانند. محوطه ی درونی اتاق 3.17 متر درازا و 2.11 متر پهنا و 2.11 متر بلندی دارد. در ورودی نیز 78 سانتی متر پهنا و 1.30 متر بلندی دارد.






(آرامگاه کوروش)



بلندی سه ردیف پایینی سکوی بنا با هم برابر و نزدیک به ( 105 ) سانتی متر است و بلندی سه ردیف بالایی سکو نیز مساوی است ( 57.5 سانتی متر ).

درون اتاق آرامگاه بسیار ساده است اما در زمان اتابکان فارس در ضلع جنوب غربی محرابی کنده اند و به خط ثلث چهار آیه از سوره ی فتح را در اطراف آن بر سنگ کنده اند. هم چنین در روزگار اتابک مسعود بن زنگی در اطراف آرامگاه کوروش مسجدی ساخته شد که آثار آن تا سال 1350 باقی بود و پس از آن به مکان های دیگر از جمله به کاخ بارونشیمن برده شد.

نمونه ی کوچک ترآرامگاه کوروش درمنطقه ی سر مشهد کازرون وجود دارد که گویا از آن ( چیش پیش ) ( نیای کوروش ) بوده است. این بنا در ابعادی در حدود نصف ابعاد آرامگاه کوروش و بر سکویی مشتمل بر سه ردیف پله ساخته شده است.





کاخ بار :



این کاخ که در فاصله ای نزدیک به 1200 متر در سمت شمال شرقی آرامگاه قرار دارد دارای یک تالار مرکزی است که سقف آن بر روی 8 ستون ( 2ردیف 4 ستونی ) قرار گرفته است. در چهار سمت دارای ایوان است که ایوان شمال شرقی با 8 ستون ( 2 ردیف 4 ستونی ) از بقیه بزرگتر است. ایوان جنوب غربی 28 ستون ( 2 ردیف 14 ستونی ) دارد و ایوان های شمال غربی و جنوب شرقی هر کدام 16 ستون ( 2 ردیف 8 ستونی ) دارند. درکناره های ایوان جنوب غربی نیز آثار دو اتاقک دیده می شود که با یک ایوان راه دارند.






طول بنا نزدیک به 32.35 و پهنای آن 22.15 متر است. یکی از ستون های این کاخ هنوز سالم مانده است که با توجه به ارتفاع آن می توان گمان برد که بلندی تالار نزدیک به 18 متر بوده است. از هر 4 ایوان یک در به داخل تالار باز می شود که بر هر درگاه نقشی برسنگ کنده اند. ستون های این تالار و تالار نشیمن را در زمان اتابکان تکه تکه کرده و برای ساخت مسجد اطراف آرامگاه به آن جا برده بودند.

امروزه سنگ ها از اطراف آرامگاه جمع شده و به محل دو کاخ آورده شده اند اما شناخت دقیق محل سنگ ها هنوز به طور کامل ممکن نشده است.

در هر گوشه از ایوان ها نیز یک جرز سنگی وجود دارد که بی گمان سر الوار پیشانی سقف بر روی آنها قرار می گرفته است. این کاخ برای پذیرایی از میهمانان کوروش به کار می رفته است.






(کاخ بار)





تالار ورودی ( کاخ دروازه ) :



این کاخ در 200 متری جنوب شرقی کاخ بار قرار دارد و در حقیقت ورودی مجموعه ی پاسارگاد به شمار می رفته است. این کاخ در زمینی به ابعاد 28.5 در 25.5 مترساخته شده و تالارمرکزی آن دارای 8 ستون ( 2 ردیف 4 ستونی ) بوده که هر 4 ضلع آن درگاهی برای ورود و خروج داشته است. مساحت درونی تالار نزدیک به 540 متر مربع بوده است ( 24.5 در 22.20 متر ).




درباره ی این نقش مطالب زیادی گفته و نوشته شده است که در این جا مجال پرداختن به آن نیست. به طور کلی می توان آن را با نمادی از گستردگی امپراتوری بزرگ پارس به رهبری کوروش دانست زیرا هر بخش از پوشاک این نقش متعلق به گوشه ای از کشور بزرگ پارس آن روزگار است.




تاج مصری و بال های آشوری و لباس عیلامی و کفش بابلی ( برخی آن را پا برهنه می دانند) با دو شاخ اضافه در زیر تاج مصری آن هر یک متعلق به کشورهای مختلف و صاحب نامی است که در دنیای آن روز بلند آوازه بوده اند و به طور دقیق گستردگی و قدرت پادشاهی کوروش بزرگ را نمایان می سازد.





کاخ نشیمن :



این کاخ که آن را کاخ اختصاصی هم می گویند دقیقا ویژگی های یک محل دائمی زندگی را دارد ودرسطحی با ابعاد 76 متر طول و 42 متر عرض در فاصله ای نزدیک به 250 متری شمال کاخ بار ساخته شده است. مجموعه ی این بنا از یک تالار 30 ستونی ( 5 ردیف 6 ستونی ) به ابعاد تقریبی 31 متر طول و 22 متر عرض یک ایوان شمالی 24 ستونی ( 2 ردیف 12 ستونی ) با دو اتاق 2 ستونی در دو طرف آن و یک ایوان جنوبی با 40 ستون ( 2 ردیف 20 ستونی ) تشکیل شده است.


بخش بزرگ ستون های این کاخ در روزگار اتابکان برای ساخت مسجد به اطراف آرامگاه برده شده است. امروزه فقط تعداد کمی از قسمت های پائینی برخی ستون ها در محل وجود دارد که آن هم از اطراف آرامگاه به آن مکان باز گردانده شده است. با توجه به اندازه ی جرزهای برجای مانده می توان گمان برد که بلندی تالار نزدیک به 10 متر بوده است. برخی بر آنند که بخش های بالای ستون ها چوبی و تنها بخش زیرین آن سنگی بوده است. بر درگاه های اصلی نقش شاه را که پیشا پیش مرد دیگری راه می رود بر سنگ کنده اند و بر چین لباس های آن به سه زبان پارسی باستان و عیلامی و بابلی جمله ی زیر را کنده کاری کرده اند : (( کوروش شاه بزرگ هخامنشی )).




از کل جرزهای این بنا جرز گوشه ی جنوب غربی ایوان شرقی به بلندی 6.15 متر بتقی مانده که بر روی آن سنگ نبشته ای به سه زبان پارسی باستان و عیلامی و بابلی به شرح زیر از سنگ کنده اند. (( منم کوروش شاه هخامنشی ))






عده ای از دانشمندان معتقدند که کاخ نشیمن در روزگار کوروش ساخته شده است اما بخشی از بنا و هم چنین بخشی از تزئینات آن در روزگارداریوش تکمیل شده است.



زندان سلیمان :



در سمت غرب کاخ نشیمن آثاری از یک ساختمان برج مانند بر جای مانده است که به آن زندان سلیمان می گویند. از این بنا فقط دیواری مانده که شباهت کلی آن را با بنای کعبه ی زردشت واقع در نقش رستم نشان می دهد.


دلیل این که چرا به آن زندان سلیمان می گویند دقیقا مشخص نیست. یقینا از آن جا که کل منطقه را مشهد مادر سلیمان نامیده اند هم چنین برخی باورهای مذهبی و انتساب کل منطقه به سلیمان نبی ( ع ) موجب این نامگذاری شده است. کاربرد واقعی این بنا نیز دقیقا مشخص نیست برخی آن را یک بنای مذهبی مانند کعبه ی زردشت در نقش رستم می دانند و برخی آن را آرامگاه کبوجیه پسر کوروش گفته اند. برخی هم آن را محل نگهداری اسناد و مدارک ولوازم اصلی سلطلنتی می دانند. به هر صورت شکل کلی آن به صورت یک مکعب مسطتیل است که بر قاعده ی کوچک خویش استوار گردیده و بر روی یک سکوی سه پله ای قرار دارد. نمای آن به صورت سنگ چین های روی هم و به اصطلاح (( باد برده )) است.

پلکان 29 پله ای از روی سطح بالایی سکوی سه پله ای منتهی به اطاقی در ارتفاع تقریبا 7.90 متری از روی سکو می شود که دارای 4 متر درازا 3.20 متر پهنا به بلندی 4.75 متر است. این بنا سقفی به شکل هرم دارد. بین درب ورودی به اطاق و سقف هم دو گودی به شکل پنجره نما سازی شده است.






از میان همه ی گمانه زنی ها ی موجود در باره ی کاربرد این بنا ظاهرا این گمان که این ساختمان آرامگاه کبوجیه بوده است قوی تر می نماید.

ارگ ( تل تخت = تخت سلیمان ) :

در فاصله ی 3 کیلومتری آرامگاه کوروش و نیز 1000متری کاخ بار بر روی تپه ای مشرف به دشت پاسارگاد آثار بر جای مانده ی یک بنای عظیم به صورت سنگ چین هایی از تخته سنگ های بزرگ خوش تراش به چشم می خورد. این سنگ چین ها در واقع باقی مانده ی سطحی است که برای ساخت یک بنای بزرگ در روزگار کوروش در دامنه ی تپه به وجود آمد اما بخش بزرگ و اصلی بنای آن به صورت یک دژ بزرگ در روزگار داریوش بر روی سطح به وجود آمده ساخته شد.






آثار دیوار های بناهایی که در این منطقه ساخته شده امروزه بر جای مانده و سطحی نزدیک به 6000 متر مربع را فرا گرفته است. در این مکان اشیای گوناگونی یافت شده که مهم ترین آنها سنگ نبشته ی معروف خشایار شاه مشهور به کتیبه ی ضد ایوان است که امروزه در گنجینه ی تخت جمشید نگهداری می شود.



سکوهای سنگی ( نیایشگاه و قربانگاه ) :



روبروی بنای زندان سلیمان و در پشت تپه ها دو سکوی سنگی قرار دارد که هم اکنون یکی از آنها دارای پلکان است.

با توجه به شکل و اندازه ی آنها می توان نتیجه گیری کرد که آنها آتش دان بوده اند و این محل بایستی یک مکان مقدس برای نیایش و دادن قربانی و نذر ها بوده باشد. در سنگ نگاره های شاهان هخامنشی در نقش رستم و تخت جمشید سکوهایی همانند این سکوها در زیر پا و روبروی نقش شاهان هخامنشی دیده می شود. در فاصله ای نزدیک به 120 متر در غرب دو سکوی سنگی آثاری از سکوی بزرگی وجود دارد که ظاهرا جایگاه قربانی کردن بوده است.




برخی اندیشمندان ساخت و کاربرد این سکوی بزرگ را که نزدیک به 70 متر درازا و 40 متر پهنا دارد مربوط به روزگاران پس از هخامنشیان دانسته اند.

آب نماها :

گفتیم که پاسارگاد محوطه ای سر سبز و مصفا داشته است. برای حفظ این محوطه ی سر سبز و خرم و آبیاری درختان و گیاهان آب نماهایی ساخته شده بود که آب آنها از رود پلوار تامین می شد. قسمت هایی از این آب نماها امروزه یافت شده و در دیدرس بازدید کنندگان پاسارگاد گذارده شده است. حتی آثاری از دو تالار و ایوان های اطذاف آنها بر جای مانده است که بی گمان در هنگام گشت و گذر در بوستان خرم کاخ بار و کاخ نشیمن از این دو تالار استفاده می شده است. امروزه این دو بنا را بنای ( الف ) و بنای ( ب ) می نامند که اولی در شرق کاخ بار و در جنوب شرقی بوستان قرار دارد و دومی در فاصله ی نزدیک به 120 متری شمال کاخ بار ساخته شده است.