نقاشی دینی در اسلام

[احسان]

نقاشی دینی در اسلام RELIGIOUS PAINTING IN ISLAM

برخلاف رویكرد بوداییان و مسیحیان به هنر نقاشی و بهره گیری از آن در جهت هدفهای آموزشی، تبلیغی و عبادی، در نخستین سده های تاریخ اسلام با هیچ نمونه ای از نقاشی دینی برخورد نمی كنیم. با این حال، از اواخر سدة سیزدهم/ هفتم هـ، برخی موضوعهای دینی و شخصیت های مقدس در عرصة نقاشی رخ نمودند؛ و به خصوص، نقاشان به تصویر كردن تمثال رسول اكرم (ص) همت گماشتند.
شاید بتوان اسلام آوردن مغولان را یكی از علل این گرایش به شمار آورد. نسخه های مصور جامع التواریخ رشید الدین فضل الله و الآثار الباقیه بیرونی- مربوط به اوایل سدة چهاردهم /هشتم هـ - از اولین كتابهایی محسوب می شوند كه در آنها شمایل حضرت رسول آمده است (گفتنی است كه حجاب چهره در شمایل حضرت رسول قبل از عهد صفویان معمول نبود).
برخی هنرشناسان برآنند كه نقاشی دینی مسلمانان از حد مصور كردن داستانهای مربوط به شخصیت های مقدس فراتر نرفته است (از این میان، می توان به نسخة مصور خاوران نامه ابن حسام اشاره كرد كه در آن وقایع زندگی حضرت علی (ع) به تصویر كشیده شده است).

اما با توجه به نسخه های مصور موجود، جلوه های دیگری از نقاشی دینی در دنیای اسلام را تشخیص می دهیم:
الف- نقاشی هایی كه با تجسم حال و هوای عالم قدس، عواطف آدمی را برمی‌انگیزند؛ خواه چنین حالتی از احساس نقاش سرچشمه گرفته باشد و خواه از احساس تماشاگر (مثلاً: نسخه های مصور تركی سیرالنبی و زبده التواریخ).

ب- نقاشیهای مربوط به پند و اندرزهای رایج در كتب اهل تصوف (مثلاً: نسخه های مصور فارسی منطق الطیر عطار و مثنوی مولانا).

پ- نقاشیهای برانگیزانندة حس خداجویی، تشویق به اطاعت از خداوند و تأكید بر بهشت و دوزخ (مثلاً: معراج نامه به خط تركی ایغوری).