خوشنویسی

[godfly]

اينكه سومريها يا مصريان يا فينيقي‌ها مخترع خط بوده‌اند و اينكه ابتدا به صورت هروگليف يا تصويري بوده و سپس به ميخي ناقص و بعد كامل درآمده، قابل مطالعه است. ولي آنچه مشخصّ مي‌باشد اينكه خط ارتباط به زمان و مكان خاصي ندارد بلكه هر قوم و ملتي از ابتدا براي خود علايم و اشاراتي داشته‌اند كه با گذشت زمان و تكامل، به خط تبديل شده است. در ايران از زمانهاي دور هم خط و هم نگارش رايج بوده است. ابن‌النديم مي‌نويسد: «در كتابخانه‌اي كه در ساروية جي اصفهان پيدا شده، نوشته‌اي يافته‌اند كه بنياد كتابخانه را به تهمورث ديوبند نسبت مي‌دهد.» حمزه اصفهاني در كتاب «التنبيه علي الحدوث التصحيف» مي‌نويسد: «ايرانيان باستان هفت نوع كتابت داشتند بدين نام: آم دفيره، كشته دبيره، نيم كشته دبيره، فرورده دفيره، رازدفيره، دين دفيره و وسف دفيره.» هر كدام از اين كتابت‌ها (دفيره‌ها) براي نگاشتن مطالب خاصّي به كار مي‌رفته بدين ترتيب:
دين دفيره: دين دبيره به معناي خط ديني بوده كه اوستا را با آن مي‌نوشتند.
ويش دبيره: (شامل 365 حرف) كه با آن اصوات و آهنگها و علائم و قيافه‌ها و تعبير خواب را ثبت مي‌كردند.
گُستج: كه داراي 28 حرف بوده و با آن خط عهدنامه‌ها و اقطاعات و نام‌ها و رموز را بر انگشتر و سكه‌ها مي‌نوشتند.
نيمه گستج: داراي 28 حرف بوده و علم طب و فلسفه را با آن خط مي‌نوشتند.
شاه دبيره:داراي 33 حرف بوده، كتابت با اين خط اختصاص به پادشاهان و خاندان سلطنتي داشته است.
راز مهريه: داراي 24 حرف بوده و سلاطين نامه‌هايي را كه براي پادشاهان ديگر مي‌نوشتند، از اين خط استفاده مي‌كردند.
راسي مهريه: اين خط داراي نقطه بوده و در بيان مطالب منطقي و فلسفي به كار مي‌رفته و 24 حرف داشته است.
البته لغت و كلمة الفبا، از زبان فنيقي گرفته شده و مخترع الفبا فنيقي‌ها هستند، زيرا اسم آن از دو كلمة آلفا و بتا كه در زبان فنيقي اولي به معناي گاو و دومي به معناي خانه (هر دو از نظر شباهت) مي‌باشد. بنابراين مخترع خط فنيقي‌ها هستند. پس از پيدايش خط براي نوشتن (غير از بدنة كوهها و لوحه‌هاي گلي و سنگ نوشته‌ها) رايج‌ترين وسيله مركّب و رنگ را از عصاره برگهاي درختان، و قلم را از چوب و كاغذ را از برگ پاپيروس مي‌ساختند.
خطهاي رايج بعد از اسلام:
بعد از اسلام در ايران هفت نوع خط معروف وجود داشته كه اگر هنرمند خوشنويسي قادر بود اين هفت خط را كامل بنويسد سمت استادي داشت و او را در حد كمال و «هفت خط» مي‌ناميدند.
خطهاي هفت گانة اسلامي كه در ايران متداول بوده و هست به ترتيب قدمت عبارت‌اند از: خط كوفي، خط محقّق و ريحان، خط ثلث، خط نسخ، خط تعليق و ديواني، خط نستعليق و خط شكسته نستعليق كه رقعه را نيز بايد به اين جمع اضافه نمود. هر كدام از اين خطها مشتقات و گونه‌هاي مختلف دارد.
تاريخ خط فارسي را با تاريخ تحول خط عربي همزمان مي دانند زيرا با ظهور دين اسلام و گسترش آن در ايران خط عربي كوفي جايگزين خط پهلوي شد.
خط كوفي در ابتدا بدون نقطه و اعراب بود اما در سال 69 هجري قمري ابوالاسود دولي از شاگردان حضرت علي (ع) براين خط اعراب نهاد و ديگري به نام نصر بن عاصم نقطه گذاري كرد.
در اصفهان تا قرن دوم هجري خط همان خط پهلوي بود كه از عهد ساسانيان رايج بود و تا سال 132 هجري قمري تغييري در خط معمول اين شهر پيدا نشد.
با روي كار آمدن عباسيان و قدرت يافتن ابومسلم، براي اولين بار خط اسلامي در شهر اصفهان متداول شد و به تدريج مكاتيب عمومي از خط پهلوي به خط اسلامي تبديل شد.
استاد همائي به نقل از اين النديم مي نويسد:
مردم اصفهان در خط اسلامي به تقليد قانع نشدند و از خود خطي اختراع كردند كه به نام خط اصفهاني معروف شد. اين خط همانند خط كوفي مخصوص كتابت قرآن مجيد بود و از اين شهر به ساير مواضع راه يافته است. به نوشته مرحوم همائي كتيبه هاي ابنيه و عمارت عهد سلجوقي در اصفهان به همين خط است.
قرن پنجم و ششم زمان رواج خط كوفي در اصفهان است. از قرن هفتم هجري استقبال از اين خط به شدت كاهش يافت. اما متروك نشد.
آخرين نمونه اين نوع خط در كتيبه دور گنبد امامزاده جعفر است كه تاريخ آن 725 هجري قمري است.
از اوائل قرن پنجم رواج خط نستعليق كه خط تحريري خاص ايراني بود شروع شد و در قرن ششم و هفتم رواج كامل يافت بطوري كه اكثر كتب فارسي و برخي از كتب عربي با اين خط نوشته مي شد.


قرن نهم هجري فن خطاطي در عداد هنرهاي ظريفه درآمد و اساتيد اين فن نستعليق را به اوج كمال رساندند. دوره صفويان از درخشان ترين ادوار ترقي و تكامل خطوط مختلف ايراني بويژه ثلث، (نسخ) و (نستعليق) است.
در اين زمان بيشتر شاهان و شاهزادگان و رجال و امراء صفويه خود خوشنويس بوده اند و خطاطان و اساتيد خوشنويس از احترامي ويژه برخوردار شدند و مكتب خط و خطاطي در اين شهر دائر شد و اين شهر در حدود 4 قرن مهد بزرگترين خطاطان و خوشنويسان شد.
در دوره صفويه اساتيد بزرگي همچون اميرعلي هروي و شاگرد او باباشاه اصفهاني و ميرعماد حسني قزويني و محمد صالح اصفهاني و نوراي اصفهاني و تراباي اصفهاني و عليرضا عباسي و علي نقي امامي و محسن امامي و استاد باقر بنا و دهها استاد خوشنويس ديگر با كتابت كتيبه هاي بناهاي اصفهان شهر اصفهان را به موزه اي از دست نبشته ها و كتيبه هاي نفيس تبديل كردند.
خط نستعليق در دوران صفويه به آنچنان جايگاهي رسيد كه نه تنها در ايران و افغانستان (كه در آن هنگام جزئي از ايران بود) بلكه در ممالك مجاور و دور دست همچون هندوستان و عثماني و مصر و عربستان نيز طرفداراني پيدا كرد و اساتيد بزرگي مانند مير معزكاشي نستعليق نويس بزرگ دوران شاه عباس اول به هند سفر كرد و اين خط را در آن كشور رواج داد.
با انتقال پايتخت از اصفهان اگر چه خوشنويسي دچار زوال شد اما در دوره قاجار اساتيدي ظهور كردند كه بار ديگر شهر اصفهان را به عنوان مهد اين هنر شريف بر سر زبانها انداختند. محمد كاظم واله اصفهاني و محمودخان ملك الشعراء در خط نسخ و درويش عبدالمجيد طالقاني در خط شكسته به استادي رسيدند.
دوران صفويه زمان رونق خط ثلث نيز هست. در اوائل قرن يازدهم هجري قمري به دليل احداث مساجد و مدارس و تعمير امامزاده ها و بقاع متبركه اساتيدي همچون عليرضا عباسي و عبدالباقي تبريزي و محمدرضا امامي با كتابت كتيبه هاي اين آثار شاهكارهائي باقي گذاشتند كه شهر اصفهان را در دنيا نام آور و مشهور كردند.
علاوه بر كتابت كتيبه ها، ساختن مرقَّعات و كتب نفيس نيز در اين دوران به كمال رسد و خطاطان نامدار و مشهور با استنساخ كتب مذهبي و ادبي نفائسي بوجود آوردند كه امروز زينت بخش موزه هاي دنيا هستند.
در دوره قاجار و بخصوص زمان سلطنت محمدشاه به دليل سعي و اهتمام او بار ديگر خوشنويسي كه در روزگار افشاريه و زنديه دچار ركورد شده بود مورد توجه قرار گرفت در اين روزگار هنرمنداني مانند آقا محمدباقر سمسوري اصفهاني، رضا قلي اديب، ميرزا عبدالرحيم اصفهاني و چند تن از سادات گلستانه خط نستعليق را مجدداً به اوج رساندند.
خط نسخ نيز به وسيله آقاغلامعلي اصفهاني، آقا زين العابدين اشرف الكتاب اصفهاني، آقا محمد كاظم واله و اساتيد ديگر به عاليترين درجه حسن و كمال رسيد.
در قرن 14 هجري خط و خطاطي اصفهان كماكان به وجود اساتيد بزرگ اين هنر به حيات خود ادامه مي داد اما از مشروطيت به بعد روي به انحطاط و زوال نهاد.
پس از پيروزي انقلاب اسلامي فعاليت انجمن خوشنويسان در اصفهان آغاز گشت و اساتيد بزرگي همچون مرحوم حبيب اله فضائلي بار ديگر در اعتلاء و ترقي اين هنر گام هاي مثبتي برداشتند
__________________
قواعد حسن خط


بابا شاه اصفهاني كه خود از خوشنويسان مشهور بوده است در «رسالة كامل» قواعد دوازده گانة حسن خط را بدين صورت نگاشته است: تركيب، كرسي، نسبت، ضعف، قوّت، سطح، دور، صعود مجاز، نزول مجاز، اصول، صفا و شأن.
__________________

[godfly]

نسخ‌نويسان وثلث نويسان مشهور اصفهان


دوران حكومت صفويه در ايران و اصفهان زمان اوج شكوفايي هنر در سطوح مختلف بوده است. از جمله خوشنويسي به علت علاقة سلاطين اين دوره به هنر خوشنويسي و گرامي‌ داشتن هنرمندان آن، بسياري از خوشنويسان مشهور از سراسر كشور راهي اصفهان شدند تا در دستگاه صفويه ارج و قربي بيابند، همانند عليرضا عباسي و عمادالحسني و عبدالمجيد درويش طالقاني و سيداحمد نيريزي و ديگران.
با كمال تأسف، حسادت، دشمني و سعايت بعضي از خوشنويسان نزديك شاه عباس، باعث شهادت و كشتن بزرگترين نستعليق نويس ايران زمين كه شهرت جهاني دارد گرديد، ولي عاقبت شاه عباس از اين عمل ناپسند خود پشيمانگرديد اما پشيماني سودي نداشت.
ثلث نويسان و نسخ نويسان معروف اصفهاني كه آثار ارزنده و زيبايي از خود به يادگار گذاشته‌اند عبارت‌اند از:
محمدرضا امامي اصفهاني: او به نام امام و پيشواي زمان خود شهرت داشته و داراي عمر طولاني بوده و همزمان با شاه عباس اوّل و شاه صفي و شاه عباس دوم و شاه سليمان زندگي مي‌كرده و كتيبه‌هايي به خط ثلث و نسخ و نستعليق در هر دوره به يادگار گذاشته است. تعداد كتيبه‌ها به خط محمدرضا امامي در بناهاي تاريخي اصفهان بيست و نه عدد مي‌باشد
كه بين سالهاي 1038 تا 1081 هجري، رقم زده است.
محمدمحسن، فرزند محمدرضا امامي: نامبرده كتيبه‌هاي زيادي در بناهاي تاريخي اصفهان دارد. محمدمحسن امامي اگرچه نستعليق و نسخ را خوش مي‌نوشته اما تخصّص او در خط ثلث بوده و كتيبه‌هايي كه از او بر جاي مانده، بيشتر به خط ثلث نوشته شده است. او در عهد شاه سليمان صفوي و ابتداي سلطنت شاه سلطان حسين زندگي مي‌كرده است.
محمد صالح اصفهاني: از خوشنويسان ممتاز و نامدار اصفهان در دوره صفويه است. در بسياري از بناهاي تاريخي آثار قلمي زيباي او مشاهده مي‌شود، مخصوصاً در قسمت فوقاني محراب مسجد شاه اصفهان كتيبه‌اي است به خط ثلث بسيار ممتاز كه در پايان چنين رقم زده است: كَتَبُه محمد صالح الاصفهاني، سال 1038.
علي نقي امامي:او فرزند محمد حسن امامي و از خوشنويسان معروف دوره شاه سلطان حسين صفوي بوده و بسياري از كتيبه‌هاي مدرسة چهارباغ و امام‌زاده اسماعيل به خط او است. علينقي امامي علاوه بر خط ثلث، در خط نسخ و نستعليق نيز آثار ارزنده‌اي از خود باقي گذاشته است. وي عمري طولاني داشته و كتيبه‌هايي از اين خانواده در شهرهاي ديگر از جمله در مشهد و قم و قزوين نيز بر بناهاي تاريخي به يادگار مانده است.عبدالرحيم جزايري: بيشتر كتيبه‌ةاي زيباي مدرسة چهارباغ از آثار اين خوشنويس مي‌باشد كه به خط ثلث عالي نوشته شده است. كتيبه‌هاي سردر ورودي و سردر بازار مدرسة چهارباغ هر دو به خط او است كه در سال 1122 ه.ق و در زمان سلطنت شاه سلطان حسين صفوي نوشته شده است.
محمد هادي اصفهاني:او از نسخ نويسان معروف زمان شاه سلطان حسين صفوي بوده و در سال 1135 قمري در قتنة افغان در اصفهان كشته شده است. آثار زيبايي از اين خوشنويس به يادگار مانده است.
__________________

[godfly]

استادان خط نستعليق در اصفهان


خط نستعليق يكي از زيباترين و دلنشين‌ترين انواع خط است كه به خط ايراني و فارسي هم شهرت دارد. اين نوع خط چون انحنا ندارد و كج و معوج نوشته نمي‌شود، عيوب آن زود آشكار مي‌گردد. هنرمند خوش‌نويس خط نستعليق بايد از قدرت و توانايي و مهارت بسياري برخوردار باشد تا بتواند در زمرة خوشنويسان به حساب آيد و چنانچه به سمت استادي رسيد مقام و منزلت والايي دارد كه به نظر نگارنده، مهم‌تر از مقام استادي در ساير خطها مي‌باشد. همان طوري كه خطوط نستعليق ميرعماد حسني حدود چهار صدر سال است چون خورشيدي تابناك در جهان هنر خوشنويسي مي‌درخشد و كسي را مقابله با او ميسر نبوده است اما خوشنويسان معروف خطهاي ديگر به اين پاية شهرت نرسيده‌اند. اينك برخي از خوشنويسان نستعليق اصفهان را معرفي مي‌نماييم:
باباشاه اصفهاني: از معروفترين خوشنويسان زمان خود بوده و تا آن زمان كسي به درجة او نرسيده است. لطافت خطش را در درجة اعجاز و حسن خطش را خداداد دانسته‌اند. صاحب تاريخ عالم آراي عباسي او را از بزرگترين استادان نستعليق زمان شاه طهماسب صفوي دانسته است. باباشاه شعر هم مي‌گفته و «حالي» تخلص مي‌كرده، اين سه بيت از اوست:

از واضع خط نسخ تعليـق بشنو سخني زروي تحقيـق
بالاي الف سـه نقطـه بايـد امــا بــه همان قلم كه آيــد
يك نقطه بس است گردن با شش نقطــه درازي تن بــا
از وقايع جالب توجه اينكه رسالة منثور «آداب المشق» باباشاه اصفهاني را قطعه فروش بي‌انصافي به عنوان رسالة ميرعماد تغيير نام داده تا به مبلغ بيشتري بفروشد و اين رساله را به نام ميرعماد فروخته است. پس از چندي محققان و خط‌شناسان و كاغذشناسان حقيقت را تشخيص دادند و مشكل مرتفع گرديد. خطهايي كه از باباشاه به يادگار مانده همگي در نهايت قدرت و ملاحت و شيوايي است و كمتر كسي تا كنون در خوشنويسي به او ترجيح داده شده است. باباشاه در مسافرتي كه به عراق كرد در سال 996 هـ . ق در بغداد درگذشت و همانجا دفن گرديد. اين بيت زيبا از او است:
ز هر جا بگذرد تابوت من فرياد برخيزد كه آه اين مرده سنگين مي‌رود پرآرزو دارد
عبدالجبّار اصفهاني: او از شاگردان طراز اوّل ميرعماد و از استادان برجستة خط نستعليق در قرن يازدهم است. آنچه او از قطعات ميرعماد تقليد كرده و به خوبي از عهده برآمده است. عبدالجبّار آثار خطي زيادي دارد. وفات او در سال 1065 هـ . ق اتفاق افتاد.
نوراي اصفهاني: او فرزند قاضي غلامعلي (قاضي اصفهان) است و از شاگردان معروف ميرعماد به شمار مي‌ايد. به طوري كه ميرعماد خط او را به خط «رشيدا» ترجيح مي‌داده و به امر شاه عباس شاهنامة زيبايي نوشت اما آخر كار از اعمال ناپسند شاه عباس نسبت به خود رنجيد و راهي هندوستان شد و به سال 1070 هـ .ق در آنجا وفات يافت.
ميريحيي اصفهاني: او برادر زن و شاگرد ميرعماد بوده و با وجود اين از شيوة «ميرعلي» پيروي مي‌كرده و اقلام ششگانه را از خفي تا جلي خوش مي‌نوشته است. شاه عباس به او لقب ميرثاني داده بود. وفاتش را به سال 1050 هـ . ق ضبط كرده‌اند. در مجموعة آقاي عباس غازي كه از خوشنويسان و موسيقي‌دانان و مشوّق هنرمندان اصفهان مي‌باشند، قطعه نستعليقي از او وجود دارد.
ابوتراب اصفهاني: او سالها در خدمت ميرعماد تعليم مي‌گرفت و از مقامات معنوي ميرعماد بهره‌مند شده بود. پس از قتل ميرعماد جانشين او شد و در اندك مدتي شاگردان زيادي تربيت كرد. سال وفات او را 1072 هـ . ق نوشته‌اند. مدفن او در مسجد لنبان اصفهان است.
محمدصالح اصفهاني:محمد صالح فرزند ابوتراب از استادان و خوشنويسان مشهور خط نستعليق و پيرو شيوه ميرعماد بوده است. بسياري از كتيبه‌هاي بناهاي تاريخي اصفهان در اواخر دوران صفويه از جمله كتيبة بالاي ايوان چهلستون و كتيبه‌هاي متعدد ديگر به خط اوست. محمدصالح شاعر نيز بوده و اين بيت پرمعنا از اوست:

چه شد حق سعي و كجا شد سپاس چرا خلق گشتند حق ناسپاسبازگشت
محمدباقر سمسوري: محمدباقر اصفهاني اهل بلوك جي و از اعاظم نستعليق‌‌نويسان اصفهان بوده و در عهد فتحعليشاه و محمدشاه قاجار مي‌زيسته است. او از شاگردان مكتب ميرعماد بوده و كمتر كسي به خوبي او خطهاي ميرعماد را تقليد مي‌كرده است. محمدباقر تا سال 1262 هـ . ق كه تاريخ وفات عيال فتحعليشاه است زنده بود زيرا سنگ قبر او را كه مانند گوهري تابناك در تخت فولاد اصفهان مي‌درخشد با خط خوش نستعليق نوشته است.
ميرزا غلامرضا اصفهاني: او از معروفترين خوشنويسان قرن اخير بوده و در خوشنويسي شهرت بسزايي داشته است. محمدشاه قاجار او را به استادي فرزند خود گماشت.ميرزا غلامرضا استاد مسّلم خط نستعليق بوده و از «ششدانگ» تا «كتابت»، «خفي» و «غبار» را استادانه مي‌نوشته و به قول يكي از خوشنويسان؛ «هم با پارو و هم با يك مو» مي‌توانسته خوش‌نويسي نمايد. او در شكسته‌نويسي هم قدرتي تمام داشت. در خط، «يا علي مدد» امضا مي‌نموده و خطهاي بسياري از او باقي مانده است. مدتي از عمر خود را در تهران به سر برد و در سال 1307 هـ . ق همانجا درگذشت و در «صفايية ابن بابويه» دفن گرديده است.
محراب بيك اصفهاني: او از شاگردان ميرعماد و به پرهيزكاري و صفات حميده موصوف بوده است. تاريخ وفاتش سال 1061 هـ . ق است. اين خوشنويس آثار اندكي از خود به يادگار گذاشته است.
نورالدين محمد: او فرزند «تُرابا» و برادر محمدصالح اصفهاني است. نورالدين محمد، ابتدا در كتابخانه سلطنتي، در زمان شاه عباس مشغول به كار بوده و از خوشنويسان مشهور مي‌باشد. وفات او به سال 1094 هـ . ق اتفاق افتاد.
ميرزا عبدالجواد: ميرزا عبدالجواد متخلّص به «عنقا» فرزند علي اشرف از اعيان و معاريف اصفهان بوده و در خط نستعليق و شكسته شهرت داشته است. وي در زمان فتحعليشاه به تعليم شاهزادگان درباري مي‌پرداخته و عمري طولاني داشته است. از عنقا آثار زيادي، از قطعات گرفته تا كتابهاي نفيس به جا مانده است. وفات او به سال 1275 هـ . ق در تهران اتفاق افتاد.
ميرزا عبدالرحيم افسر: او فرزند ميرزا محمدعلي مسكين، شاعر اصفهاني است. افسر از خوشنويسانِ بنا,ِ دورة ظل السلطان در اصفهان بوده. نستعليق را شيرين مي‌نوشته و شاگردان زيادي داشته است.
ميرزا فتح اله جلالي: جلالي از خوشنويسان نستعليق اواخر دوران قاجاريه در اصفهان بوده است.
ميرزا ابوالقاسم محمد نصير طرب: از شاگردان افسر و فرزند كوچك هماي شيرازي بوده و در خط نستعليق شهرت داشته است. محمدنصر طرب در سال 1330 هـ . ق درگذشت.
* شكسته نستعليق يكي ديگر از انواع معروف خط‌نويسي مي‌باشد كه بسيار زيبا و به نقاشي شباهت دارد. خوشنويسان اصفهاني اين رشته عبارت‌اند از:
محمد علي اصفهاني: او معاصر «شفيعا» بوده و به شيوة او كتابت مي‌كرده است. در طب و شعر نيز دستي داشته و تخلص او «وفا» بوده است. اگرچه در رديف پيشوايان خط شكسته‌اش مي‌دانند، اما شهرت چنداني نداشته است. تاريخ وفات او به طور دقيق معيّن نشده اما تا سال 1161هـ . ق كه تاريخ تأليف كتاب «رياض الشعرا» بوده حيات داشته است.
ميرزا كوچك اصفهاني: از معروفترين شاگردان عبدالمجيد درويش طالقاني است كه در شكسته‌نويسي از استادان مسلّم زمان خود بوده و خطهاي بسياري به صورت قطعه و كتاب به يادگار گذاشته است. وفات او به سال 1228 هـ . ق است.
محمدرضا اصفهاني: محمدرضا معروف به «كَر» از معاصرين و شاگردان عبدالمجيد درويش بوده و در دستگاه اسماعيل سلطان خبوشاني سمت كتابت داشته و كتابهاي بسياري از جمله شاهنامة فردوسي را براي او نوشته است. سال وفات او به درستي معلوم نيست اما قطعاتي از او باقي مانده كه مربوط به سال 1195 هجري مي‌باشد.
معتمدالدوله ميرزا عبدالوهاب نشاط: او وزير فتحعليشاه قاجار بوده، در شكسته‌نويسي توانا و قدرتمند بوده و گنجينة معتمد، از آثار باقي‌ماندة اوست. نسب وي به حكيم سلمان، طبيب مخصوص شاه عباس مي‌رسد. معتمدالدوله از دوستان نزديك عبدالمجيد درويش بوده و عبدالمجيد در خانة او اقامت داشته است. نشاط، شاعري توانا و نويسنده‌اي قدرتمند است چنانكه شهرت او بيشتر به همين هنرهاست. ديوان او تاكنون چندين بار به چاپ رسيده است. او در سال 1244 هجري درگذشت.
خواجه تاج سلماني اصفهاني:او در زمان سلطان ابوسعيد گوركاني مي‌زيسته. بيشتر تذكره‌نويسان او را واضع خط تعليق مي‌دانند. تاج اگر واضع و مبتكر هم نباشد، اوّل كسي است كه خط تعليق را سر و صورتي داده و تحت قاعده درآورده تا آنجايي كه هيچ مخترعي خط اختراعي خود را بدان پايه نرسانده است. وفات او به سال 897 قمري اتفاق افتاده است.
سيدعلي اكبر گلستانه: او از مشهورترين شكسته‌نويسان ايران است. پس از عبدالمجيد درويش، كسي شكسته‌نويسي را به درستي و زيبايي او ننوشته است. در نوشتن خط نستعليق هم توانايي بسيار داشته و شيوة او شيوه درويش بوده است. آثار بسياري از خود باقي گذاشته و در شكسته‌نويسي استاد تمام عيار بوده است. گلستانه در سال 1319 قمري در حين يك عمل جراحي بدرود حيات گفت.
دكتر عبدالباقي نواب:او از پزشكان صاحب نام و استاد دانشكده پزشكي و رئيس دانشكدة ادبيات اصفهان بود. خط شكسته را به پيروي از گلستانه، استادانه و شيرين مي‌نوشت. در اغلب انجمن‌هاي شعر و ادب شركت داشت و از مشوقين هنرمندان اصفهان در رشته‌هاي مختلف بود.

[godfly]

تعليق

از انواع ديگر خط است. اما خطي خاص و مشكل مي‌باشد. تعليق به معناي پيچك مو است. خط تعليق را خط «تَرَسُّل» نيز مي‌ناميدند چنانكه خاقاني زلف معشوق را چنين توصيف كرده:

اي زلف تو پيچيده‌تر از خط ترسّل بر دامن زلف تو مرا دست توسّل
خوشنويسان اين رشته در اصفهان عبارت‌اند از:
آقا محمدكاظم واله اصفهاني: از مشاهير ادبا و شعرا و رجال عالي مقام اوايل دورة قاجار بوده است. نامبرده از خوشنويسان نامدار خط تعليق و سرآمد همه خوشنويسان اين رشته بوده است. علاوه بر تعليق، نستعليق را نيز خوش مي‌نوشته. مهمتر آنكه در خط «ناخني» كه يك نوع خط مشكل و بسيار قابل توجه است، استاد بوده است. آثار ارزنده و زيبايي از اين خوشنويس نزد مجموعه‌داران خطهاي نفيس و موزه‌ها، به خصوص كتابخانة مجلس شوراي ملّي موجود است. سنگ آرامگاه او كه قبل از مرگ به وسيله خود او نوشته شده، از نفايس ارزشمند هنر خطّاطي ايران به شمار مي‌رود. واله با سال 1229 هـ . ق در اصفهان وفات يافت و در تكية «والهيه» تخت فولاد اصفهان، زير گنبد زيبايي دفن گرديده است.
پس از سالها انتظار، مجلد «هنر و هنرمندان اصفهان» كه جزئي از تاريخ مفصل و معظم اصفهان به قلم تواناي استاد جلال همايي است، به زير طبع آراسته گرديده و دريغ داشتم كه زحمات آن استاد در معرفي ديگر خطاطان اصفهان، به اختصار مورد اشاره قرار نگيرد و علاقه‌مندان را به مبدأ اصلي، يعني كتاب ارزشمند «تاريخ اصفهان» مجلد «هنر و هنرمندان» راهنمايي نكنم.- آقا زين العابدين محلاتي، از شاگردان زين‌العابدين معروف به «اشرف الكتاب» اصفهاني، نسخ‌نويس معروف بوده است. - آقا زين العابدين قزويني، ملقب به معجزنگار و كاتب مخصوص فتحعليشاه قاجار بوده است. - علي خان فرقاني، قرآن نويس معروف سال 1346 هـ . ق به بعد مي‌باشد. - رضاقلي اديب، نستعليق خوش مي‌نوشته و سال
1290 ه.ق وفات يافته است. - ميرزا حسينقلي خان كتيبه نويس، كتيبة آرامگاه والة اصفهاني در تكية واليه اثر اوست. - عبدالحميد ادهمي، معاصر نادرشاه افشار بوده و كتيبة مسجد «شعيا» به خط شيواي «ثلث» از اوست. - ميرزا عبدالغفار پاقلعه‌يي، خوش نويس خط نستعليق و متوفي به سال 1336 هـ . ق. - ابريشمكار اصفهاني، از نستعليق‌نويسان مشهور بوده و تا سال 1366 هـ . ق حيات داشته است. - آقا عبدالله ارباب، برادر آيت الله حاج آقا رحيم ارباب اصفهاني و كاتب چندين قرآن نفيس مي‌باشد. - سيدعلي اكبر اردستاني، نسخ نويس و از شاگردان مشهور «اشرف الكتاب» مي‌باشد. - آقا ميرزا ابوالقاسم، متوليد سال 1296 هـ . ق است. قرآن قطع بزرگ او كه به خط ثلث و به شيوة بايسنغر و الوان نوشته شده متعلق به كتابخانة مجلس شوراي ملي مي‌باشد
- ملامهدي واثق، از خوشنويسان عصر صفويه و زمان شاه سليمان بوده است. - ملامحمدتقي كاتب، نسخ نويس و از شاگردان «ميرزا آقاجان پرتو» بوده است. - سيد محمد بقا، از نسخ نويسان بنام و از شاگردان مشهور اشرف الكتاب مي‌باشد كه از استاد خود به دريافت لقب اشرف‌الكتابي مفتخر گرديد. - محمدصالح جوشقاني اصفهاني، خوش‌نويس نستعليق بوده و از آثار مهم او ديوان خلاق المعاني كمال‌الدين اسماعيل اصفهاني است كه به شيوة ميرعلي هروي نوشته است. - محمدصالح اصفهاني، از نوابغ خوشنويسان خط نستعليق در زمان شاه سليمان و شاه سلطان حسين صفوي بوده است. - محمدصالح خاتون آبادي، از نستعليق نويسان زمان صفويه و از شاگردان ميرعماد بوده است. - ميرزا علي كاتب، متوليد سال 1295 هـ . ق و از تندنويسان به نام و در خدمت اداره آمار و ثبت احوال بوده است. - عبدالله عاشور، استاد خط نسخ بوده و بيش از صد جلد قرآن كوچك نوشته است كه يكي از آن قرآنها، سنة 1227 هـ . ق رقم خورده است - ميرزا ابوالقاسم اصفهاني، از خوشنويسان خط نسخ است و قرآن نفيسي به خط او در كتابخانة سلطنتي موجود است. وفات او سال 1220 هـ . ق است. - ميرزا محمدعلي اصفهاني، از خوشنويسان خط نسخ و ثلث قرن سيزدهم بوده است. - ميرزا محمدعلي شكسته‌نويس، علاوه بر خوشنويسي شاعر و متخلص به «وفا» بوده و در دارالسلطنه اصفهان كار مي‌كرده است. مرقعي به تاريخ 1126 هـ . ق از او موجود است. - محمدحسين تبريزي اصفهاني، نستعليق‌نويس قرن دهم، كه مدتي ميرعماد نزد او تعليم مي‌ديده. - ميرزا زين‌العابدين شكسته‌نويس، از خوشنويسان قرن دوازدهم مي‌باشد. مرقعي از خط زيباي او در كتابخانة سلطنتي موجود است. - محمدرضا خاتون‌آبادي، از نستعليق‌نويسان معاصر است و ديوان جمال‌الدين عبدالرزاق به نام او است. - سيد ابوالمعاني نقيب حسيني، از خوشنويسان خط نستعليق معاصر شاه سلطان حسين صفوي است. - صحيفي جوهري، معروف به ذوالقدر و از ثلث‌نويسان مشهور اصفهان است. كتيبة مسجد جارچي كه در سال 1019 هـ . ق نوشته شده، به خط اوست. - سيد محمود نقاش، از ثلث‌نويسان بنام قرن نهم مي‌باشد كه خط ثلث را به شيوه بايسنغر مي‌‌نوشته است. - ميرزا ابوتراب اصفهاني، به قولي مخترع خط شكسته نستعليق است و به سال 1077 هـ . ق فوت كرده است. - آقا عبدالحسين شكسته‌نويس، معاصر زين‌العابدين اشرف الكتاب اصفهاني بوده است. - ميرزا امين نصرآبادي، در عهد شاه سليمان زندگي مي‌كرده و خط نسخ و نستعليق را نيكو مي‌نوشته است. - شيخ حافظ اصفهاني، از كتّاب و ثلث‌نيوسان مشهور قرن هفتم بوده و از راه كتاب ارتزاق مي‌نموده است. - عبدالجبار اصفهاني، از خوشنويسان مشهور خط نستعليق و از شاگردان ميرعماد بوده و در سال 1065‌‌‌هـ . ق فوت نموده است. 34- ميرزا ابراهيم اصفهاني، از خوشنويسان مشهور خط نستعليق بوده و در قرن دهم مي‌زيسته است. - آقا محمدابراهيم قمي، استاد مسلّم خط نسخ در اواخر قرن يازدهم بوده است. محمد ابراهيم مجرد زندگي مي‌كرده و درآمد قرآن نويسي خود را صرف دوستان و مستمندان مي‌نمود. - عبدالملك عطاش اصفهاني، از مبلغان بزرگ شيعه و استاد خط ثلث كوفي بوده و در سال 500 هـ . ق وفات يافته است. - ملاعلي خطاط كوساري، از خوشنويسان به نام اواخر دورة صفويه است. ملاعلي كه فتنة افغان را ديده است علاوه بر خوشنويسي از علم موسيقي بهرة كافي داشته و داراي آوازي خوش بوده است. - ابوالفتوح گلستانه، از نستعليق‌نويسان مشهور زمان شاه سليمان صفوي است. - سيد عليخان جواهر رقم، فرزند ميرزا مقيم خوش نويس مي‌باشد – كه او خود از شاگردان ميرعماد بوده است – سيد عليخان در محلة عباس‌آباد اصفهان ساكن بوده و سپس راهي هندوستان شد - اشرف اصفهاني، از خوشنويسان نستعليق دربار شاه سليمان بوده و مرقعات او در كتابخانة سلطنتي موجود است. - ميرزا محمد اصفهاني، از رجال عهد فتحعليشاه قاجار بوده و در خط نسخ سمت استادي داشته، علاوه بر اين از موسيقي و شعر بهره كافي داشته و در شعر، صفائي تخلص مي‌كرده است. - ميرزا تقي اصفهاني دولت‌آبادي، از منشيان و مستوفيان و خوشنويسان عالي مقام زمان شاه عباس دوم است كه نسخ را خوش مي‌نوشته است. - ملامحمدحسين ضياء اصفهاني، از خوشنويسان خط نستعليق و از فضلا و شعراي عهد محمدشاه قاجار بوده است. - ميرزا محمدحسين اصفهاني، از تعليق‌نويسان بنام قرن يازدهم هجري است. ميرزا محمد در اواخر عمر راهي هندوستان شد. - نورالدين محمد لاهيجي، نورالدين معروف به «نورا» از شاگردان معروف ميرعماد و از مقربان درگاه شاه عباس بوده است. كتيبة زير گنبد بزرگ مسجد شاه و كتيبة كاشي مسجد آقا نور به خط زيباي او است. نورالدين پس از قتل ميرعماد، رنجيده خاطر به لاهيجان رفت اما نوازشهاي شاهانه او را به اصفهان بازگردانيد.
- محمدباقر خوراسگاني اصفهاني، از خوشنويسان بنام خط ثلث و نسخ بوده است. در سال 1235 هـ . ق قرآني به خط خوش نسخ جلي براي فتحعليشاه قاجار نوشته كه در كتابخانة سلطنتي موجود است. - فغان الدين بلبل اصفهاني، خط ثلث و رقاع و نسخ را خوش مي‌نوشت و پيرو سبك عليرضا عباسي بوده است. در اوايل قرن يازدهم از قم به اصفهان آمده و ساكن شد، اين شعر از او است:

بلبل به ناله بلدة قم را وداع كرد كاين شهر را ترانه ما ناپسند بود
__________________

[godfly]

خوشنویسان معاصر در اصفهان





با تأسيس انجمن خوشنويسان در اصفهان، گروه زيادي از علاقمندان زن ومرد در شهر و استان اصفهان به اين انجمن روي آورده و زير نظر استادان متبحر و كارآزموده به تعليم پرداختند و خوشبختانه به درجات عالي رسيده‌اند. به حق مي‌توان گفت امروز اصفهان يكي از مراكز مهم تعليم خوشنويسي در ايران است. گروه زيادي چه در انجمن خوشنويسان و چه در كلاسهاي خصوصي و عمومي موفقيتهاي درخشاني كسب كرده‌اند. در اين قسمت به معرفي بعضي از خوشنويسان معروف معاصر اصفهان مي‌پردازيم:
حبيب الله فضائلي: استاد حبيب الله فضائلي از خوشنويسان مشهور ايران و اصفهان مي‌باشد. نامبرده روحاني و فرهنگي و محقق و پژوهشگر و از معدود خوشنويساني است كه در نوشتن كليّه خطها، داراي قدرت و توانايي بسياري بود. اما در ثلث‌نويسي كمتر نظير داشت. استاد فضائلي چندين بار سمت رياست انجمن خوشنويسان اصفهان را عهده‌دار بود. از جمله آثار او، كتاب «اطلس خط» و «تعليم خط» اهميت بيشتري دارد. قرآن بسيار نفيسي كه با خط نستعليق نوشته از اهميت خاصي برخوردار است. كتاب «گنجينه الاسرار» اثر «عمان ساماني» را در كمال استادي و شيوايي نوشته است. در بسياري از اماكن متبركه خط زيباي ايشان زينت‌بخش است. استاد فضائلي در ادبيات فارسي و شعر هم دستي داشته و اشعار زيادي سروده است.
بيشتر شاگردان او در خوشنويسي به مقام استادي رسيده‌اند. استاد فضائلي در سال 1376، به دنبال چندين ماه بيماري چشم از جهان فرو بست.
نصرالله معين: استاد معين مردي درويش مسلك و خاكي و مردمي است. شهرت او در خوشنويسي مورد توجه است. از انواع خط، شكسته را شيرين مي‌نويسد اما در نستعليق‌نويسي كمتر نظير دارد و آثار ارزنده‌اي آفريده كه در مجموعه‌ها موجود است. او از «ششدانگ» تا «غبار» را استادانه مي‌نويسد. استاد معين شاگردان زيادي داشته كه معروف‌ترين آنها كرمعلي شيرازي است.
سيدرضا صدرالحسني: او از روحانيون فاضل و هنرمند و هنرشناس اصفهان مي‌باشد. در هنر خوشنويسي پيرو سبك ميرعماد است و الحق بسيار زيبا و دلنشين مي‌نويسد. با توجه به استادي و صاحب نظري در شناخت خط خوشنويسان متقدم، انساني وارسته و منزوي است و دور از جنجال و هياهو زندگي مي‌كند. آثار او به مصداق اين بيت، اندك است:

كم گوي و گزيده گوي چون درّ تا زاندك تو جهان شود پر
از استاداني كه سالها در مدارس اصفهان به تعليم پرداخته‌اند و حق بزرگي به گردن متعلمان دارند، ميرزا عبدالحسين خوشنويس، ميرزا اسدالله رجالي، ميرزا عبدالجواد نقاش، ميرزا آقاي فرد و استاد حسين خوشنويس‌زاده و استاد كشفي‌پور را مي‌توان نام برد.
اما استاداني كه در طول دهه‌هاي اخير به تعليم و ارشاد جوانان پرداخته و آثار ارزنده و قابل توجهي در انواع مختلف خط از خود باقي گذاشته و با تمام قدرت مشغول خدمت هستند بنا به ترتيبي كه در كتاب «اشك قلم» آمده است، عبارت‌اند از: عباس قناعت، شيرازي، حسيني، سيلاني، كريمي، فرزونده، وكيلي، شادمان، صالحي، عطريان، حسامي، ظهير رحيمي، فرزانه و سياوش، اين جوانان هنرمند و متعهد هر كدام در رشته خود سمت استادي داشته خط اكثر آنها تابندگي و انسجام قابل توجهي دارد.
منوچهر قدسي استاد دانشگاه، محقّق و شاعر، خوشنويسي را در خانوادة هنرمند خود در چند نسل به ارث برده و مقدمه كتاب «اشك قلم» در معرفي خط خوشنويسان اصفهان، به خط شيواي اوست. او در سال 1376 دار فاني را وداع گفت..
عباس غازي: اين درويش واقعي و محقّق وارسته بنا به عشق و علاقه شخصي ضمن اشتغال به شغل مشكل و ارزشمند نانوايي به فراگرفتن هنر در رشته‌هاي موسيقي و خوشنويسي پرداخته و الحق توانا و صاحب نظر شده و شاگردان زيادي را تعليم داده و لحظه‌اي از آموختن و نوشتن و نواختن غفلت نكرده است.
آثار دانشمندان بزرگ اين مرز و بوم در طول قرون و اعصار در خلال صدها جلد كتاب علمي، تاريخي، ادبي و هنري با همين خطها نوشته شده و زينت‌بخش موزه‌ها و راهنماي بسياري از دانشمندان جهان بوده است. اما چند دهه قبل، بعضي از فرنگ رفته‌ها به فكر تغيير خط افتاده بودند و با اين بهانه كه املاء كلمات فارسي ناقص است، مي‌گفتند حروف فارسي به لاتين تبديل شود.
ولي خوشبختانه فرزندان فردوسي، پاسداران فرهنگ و ادب و زبان پارسي با هوشياري آن زمزمه‌هاي بدآهنگ را خاموش كردند و از آن جمله استاد جلال همايي با سخنراني آتشين خود اعلام داشت كه حيات اين ملت كهنسال و متمدن مربوط به فرهنگ غني چندين هزار ساله اوست و اين خودباختگان مي‌خواهند با تغيير خط و نابودي كتابها، افتخارات علمي اين ملت را نابود كنند. همچنين اديب برومند شاعر ملي نيز در شعري زيبا آورده است:

هر چه ضايع شده ما را بس باد محو خط، ضايعه اكبر ماست
البته پيش از آنها، در زمان قاجاريه نيز ميرزا ملكم‌خان و ميرزا فتحعلي آخوندزاده هر كدام بنابر مقاصد خاصي به فكر تغيير الفبا و خطّ فارسي افتادند و به همين منظور ميرزا فتحعلي آخوندزاده به دربار ايران نامه نوشت. اما ميرزا سعيدخان انصاري وزير امور خارجه پاسخ ميرزا فتحعلي را به اين شرح فرستاد: اليق و انسب آن است كه ميرزا فتحعلي آخوندزاده در باب تغيير الفباي اسلام خيالات خود را به اولياء دولت عثماني معروض دارد. ما ملت ايران به تغيير الفباي خودمان محتاج نيستيم به علت اينكه ما سه خطّ داريم: نستعليق و شكسته و نسخ كه در حسن و زيبايي بالاتر از خطوط جميع ملل روي زمين است و ما هرگز اين خطوط خودمان را متروك و خطّ جديد ميرزا فتحعلي آخوندزاده يا خطّ جديد ميرزا ملكم‌خان را معمول نمي‌كنيم و نخواهيم كرد
__________________