فرش آیینه تمام نمای تمدن ایران

[احسان]

فرش آیینه تمام نمای تمدن ایران

فرش به معنای الیافی گستردنی است و آنچه بر زمین گسترده شود . دست آفریده های پر نقش و نگار ایرانی ره آورد زندگی پر تلاش زنان و مردانی است که با شوریدگی نگاره ها و گرمی رنگ دل های پاک ممزوج شده است . این دست آفریده های خواب دار گره خورده که قالی ایران نام دارد .



قالی زیر اندازی است یک رو ، با تار و پرز و پود ضخیم و پود نازک و با گره . پیشینه قالی در ایران به دوره هخامنشیان می رسد و در اینکه خاستگاه آن ایران بوده است شک و تردید وجود ندارد .

فرش در دوره هخامنشیان

در سال 1949 میلادی سرگی رودنگو باستان شناس روسی هنگام کاوش در گورهای اقوام سکایی منطقه پازیریک در دامنه های جنوبی جبال آلتابی سیبری فرشی کشف شد که از دوران هخمنشیان به جا مانده است . این فرش که پازیریک نام گرفت ، کاملا از پشم بافته شده است و پودهای آن به طور شل به تعداد سه بار بین هر دو ردیف گره پیچیده شده است . رج شمار این فرش تقریبا 3600 گره در هر دسیمتر مربع است که در رده فرشهای نفیس قرار دارد . نوع گره این فرش از نوع گره معروف به ترکی است رنگ فرش تغیر کرده است و به سایه صورتی و سبز تبدیل گشته است .


در ردیف دوم پس زمینه تصویر حیوانی اقسانه ای شبیه به شیر بالدار قرار دارد که در اصطلاح به گریفین شهرت دارد . ردیف سوم از 24 عدد گوزن شاخ پهن . ردیف چهارم ستاره ای شبیه به ستاره هشت و حاشیه پنجم 28 تصویر اسب سوارانی که دو نفر در میان بر روی اسبها نشسته اند یا در کنار آن ایستاده اند . و ردیف ششم باز هم تصویر همان حیوان افسانه ای قرار دارد .

فرش در دوره اشکانیان

بدیهی است که در زمان اشکانیان نیز فرش بافی رونق فراوانی داشته است . کشف زیلویی مربوط به قرن هشتم میلادی در شهر باستانی قومس دال بر این حقانیت است . مهمترین قطعه کشف شده در شهر قومس قطعه منسوجی است پرزدار به صورت فرفری شکل . البته تکه پرزدار و فردار دیگری از حفاری های منطقه حسئلوی ایران به دست آمده است که خیلی قدیمی تر و متعلق به 800 سال قبل از میلاد مسیح است . ولی شاید نتوان آن را فرش قلمداد کرد . از لحاظ ساختار و اسلوب بافندگی تمه فرش شهر قومس دارای پرزهایی است که به طور ساده تارها را در میان گرفته است . این تکه در دانشگاه پنسیلوانیا نگهداری می شود .



فرش در دوره ساسانیان

از دوره ساسانیان ، قطعات محدودی از پارچه های نفیس و رودوزی های فاخر آن دوره به جای مانده است که خبر از رونق نساجی سنتی ایران می دهد . بنا بر نوشته برخی از مورخانان و تاریخ نگاران در تخت طاووس سی قطعه فرش وجود داشته است که هر یک برای سی روز سال بوده و نیز چهار گونه فرش که هر یک گویای یک فصل سال بوده است . اما مهم ترین فرش ساسانی که اطلاعات کاملی از آن توسط مورخان بر جای مانده است فرش بهارستان معروف به بهار خسرو است . مساحت این فرش 2940 متر مربع بوده است با طرح یکی از باغهای سلطنتی . زمینه آن نخ ابریشم بوده ، صنعت کاران سلطنتی برای نشان دادن نقش زمین از نخ های طلا و برای نشان دادن نقش آب از کریستال استفاده کرده بودند .

گفته شده است که قالی را خسرو انوشیروان برای سرسرای کاخ ساسانی در تیسفون سفارش داده بود . بر اساس نوشته مورخان پس از حمله اعراب و تسخیر مدائن این قالی به دست اعراب افتاد و قطعه قطعه شد .



فرش در دوره ایلخانیان

در زمان ایلخانیان و مغولان به علت نابسامانی سیاسی کشور فرصتی برای صنعت قالی وجود نداشت اما به لحاظ وجود سنت و سایر صنایع متاثر از دوران قبل است . در این زمان زر دوزی روی پارچه های ابریشمی در کرمان رواج داشته و گیلان و طبرستان از مراکز مهم پرورش ابریشم و بافت پار چه های ابریشمی بوده اند .



فرش در دوره صفویه

در سلسله صفویان شهر تبریز یکی از بزرگترین مراکز هنر و قالی بافی بود . در زمان سلطنت شاه عباس صنعت قالی بافی بسیار ترقی کرد . وی علاقه فراوانی به فرش داشت و آن را تا مقام یک هنر ارتقاء داد . او دستور بافت فرش های نفیسی را داد و آنها را به مساجد سلیمانیه و استانبول هدیه کرد فرش معروف اردبیل 12 سال پس از سلطنت شاه طهماسب بافته شد امروزه فرش معروف اردبیل یکی از گنج های موزه ویکتوریا لندن محسوب می گردد .

از فرشهای معروف دوران صفویه می توان به فرش شکارگاه اشاره کرد که امروزه در موزه شهر میلان نگهداری می شود . توجه شاهان صفویه به هنر فرش باعث رونق صنعت قالی گشت که باعث بافت فرشهای نفیسی شد که امروزه تعداد زیادی از آن وجود دارد که نمونه هایی نیز در موزه فرش ایران موجود می باشد .



فرش ایران در دوران قاجار تا امروز

پس از حمله افغانها به ایران و فروپاشی صفیه صنعت فرش نیز دچار رکود گشت در زمان نادر شاه نیز صنعت فرش نتوانست رونق قدیمی خود را پیدا کند . اما در زمان نادر علی شهر هایی چون کرمان توانستند بر تداوم سنت فرش بافی ادامه دهند .

در پایان سده سیزدهم هجری با افزایش در خواست فرش از جانب کشورهای اروپایی صنعت فرش رونق فراوانی گرفت . در زمان قاجار فرش چنان مهم گشت که عنصر تزئینی و لازم در تمام مجالس و اجتماعات گشت . در سالهای اخیر نیز در شهر های زیادی اقدام به بافت فرش نمودن که از آن جمله می توان به شهرهای کرمان ، تبریز ، همدان ، اراک ، مشهد ، کردستان و .... نام برد.

در سالهای اخیر کشورهایی مانند ترکیه و چین اقدام به تولید فرش دستبافت کرده اند و با قیمتی ارزان تر سعی دارند که بتوانند در بازارهای جهانی رقیب فرش ایرانی گردنند اما با حمایت دولت از صنعت فرش ایرانی که در سالهای اخیر جدی تر شده است همچنان فرش ایرانی در جهان حرف اول را می زند .


عنواع فرش ایرانی

از نظر سبک محلی فرش ایرانی دارای تنوع زیادی است مانند :

فرش شهری . فرش روستایی . فرش عشایری .

رنگ در فرش ایرانی

رنگ در قالی و دست بافته های دیگر ایرانی که حتی بعد از گذشت چند سده هنوز ثابت مانده است و در برابر عوامل جوی تغیرر محسوسی نداشته است زبانزد مردم جهان است . رنگرزی در ایران به دوران ساسانیان بر می گردد . بعد از اسلام رنگ و اسلوب رنگرزی در دوران اسلامی نیز ادامه یافت و ریشه هنر ساسانی از بین نرفت .

رنگ الیاف فرش را از برخی گیاهان یا جانوران یا مواد معدنی یا از ترکیب مواد شیمیایی به دست می آورند .

نقش در فرش ایرانی

جنبه ناب زیبایی و هنری فرش ایران در نقش پردازی آن به طور بارز آشکار می شود . نقشه فرش ایران با چشم به دل می نشیند . در قالی ایرانی جای خالی و بی نقشی کمتر می توان دید . با این همه ، سهم عظیم هنرمندان فرش ایران در شکل گیری و تکامل فرش ؛ بارز و گران قدر است . آنان به راستی کوشاترین هنرمندان دنیای فرش ایرانی هستند .

[احسان]

تاريخچه فرش ايران

قديمي ترين فرش دستباف ايراني در سال 1949 در دومين مرحله كاوشهاي باستان شناس روسي، رودنكو در منطقه پازيريك كشف و به نام فرش پازيريك ناميده شد.



رودنكو در كتابي كه به مناسبت اين اكتشافات در سال 1953 در روسيه منتشر كرد، درباره فرش مكشوفه توضيحات مفصلي نگاشت و آن را صراحتاً كار ايران و قديمي ترين فرش ايراني در دنيا بيان نمود. او نوشت:" بدون اينكه بتوانيم به طور حتم بگوييم اين فرش كار كداميك از سرزمين هاي ماد-پارت(خراسان قديم) يا پارس است.تاريخ فرش مذكور و پارچه هايي كه در پازيريك كشف شد قرن پنجم و يا اوايل قرن چهارم يش از ميلاد تشخيص داده مي شود. " سپس او اضافه مي كند: " تاريخ اين قالي از روي شكل اسب سواران معلوم مي شود. طرز نشان دادن اسبهاي جنگي كه به جاي زين قالي برپشت آن آنها گسترانده اند و پارچه روي سينه اسب از مشخصات آشوريها مي باشد اما در روي فرش پازيريك ريزه كاريهاي مختلف و طرز گره زدن دم اسبها، در نقوش برجسته تخت جمشيد نيز ديده مي شود. "
در زمان تسلط مغولها (قرن سيزدهم و چهاردهم ميلادي) قالي بافي به سطح بسيار رفيعي از زيبايي و تكنيك رسيد. شكوفايي اين صنعت شايد با حكومت غازان خان (1307-1295 ميلادي) مصادف بود. اما اوج قالي كلاسيك ايراني را كه از آن با رنسانس قالي ايران ياد مي شود زمان سلاطين صفوي (1722-1587 ميلادي) به ويژه زمان حاكميت شاه طهماسب اول(1587-1524 ميلادي) و شاه عباس كبير(1629-1587 ميلادي) ثبت كرده اند. از اين دوران حدود 3000 تخته فرش به يادگار مانده كه در موزه هاي بزرگ دنيا و يا در مجموعه هاي شخصي نگهداري مي شوند.

در اين دوران در كنار قصر هاي پادشاهان كارگاههاي قالي بافي بنا شدو مراكز گوناگون كه قبلاً در تبريز، اصفهان، كاشان، مشهد، كرمان، جوشقان، يزد، استرآباد، هرات و ايالات شمالي نظير شيروان، قره باغ و گيلان وجود داشتند توسعه و رونق بيشتري گرفتند.

در همان زمان، نقاشان و نگارگران بلند پايه طرحهاي خلاصه شده و تركيبي ترنج در وسط قالي و لچكها را درآن وارد كردند. يعني همان طرحي كه قبلاً به زيباترين وضعي در قرن پانزدهم روي جلد كتابهاي ارزشمند به كار مي رفت.

با اشغال كشور بوسيله افغانها(1722-1721 ميلادي) اين صنعت رو به انحطاط گذاشت.
در قرن نوزدهم قاليهاي ايراني، به ويژه فرشهاي نفيس ناحيه تبريز به اروپا راه يافتند. از سوي كشورهاي اروپايي نمايندگاني به تمام كشورهاي مشرق زمين گسيل شدند و با رقابت بسيار فشرده كليه فرشهاي كهنه و عتيقه را گردآوري كرده به قسطنطنيه كه هنوز هم مهمترين بازار قالي مشرق زمين بود فرستادند.


با به پايان رسيدن منابع فرشهاي كهنه، شركتهاي انگليسي(زيگلر 1883م) آمريكايي و آلماني به طور نامحدود اقدام به تأسيس كارگاههايي در تبريز، سلطان آباد(اراك)، كرمان كردند. اين روال تا جنگ جهاني اول كه توليد قالي به طور قابل توجهي افزايش يافته بود ادامه داشت.

[بهاران]

ممنون بابت این پست ارزشمند... هنر نزد ایرانیان بود و بس.